مدیریت بحران پزشکی
نظام سلامت در قلب بحران
جنگها، از جنگ جهانی دوم گرفته تا درگیریهای اخیر مانند جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در سال ۱۴۰۴، همواره نظامهای سلامت را به چالش کشیدهاند. پزشکان، پرستاران و کارکنان کلینیکها در این شرایط نهتنها باید به درمان بیماران و مجروحان بپردازند، بلکه باید با کمبود منابع، تخریب زیرساختها، و فشارهای روانی و جسمی ناشی از جنگ مقابله کنند. اما چگونه این افراد و مراکز درمانی در چنین شرایطی دوام میآورند؟ چه استراتژیهایی به آنها کمک کرده تا در بحبوحه ویرانی به ارائه خدمات ادامه دهند؟ این مقاله به این سؤالات پاسخ میدهد و تجربههای واقعی از کشورهای مختلف را بررسی میکند.
چالشهای نظام سلامت در مناطق جنگی
۱. کمبود منابع و تجهیزات پزشکی
۲. تخریب زیرساختهای درمانی
بمباران بیمارستانها و کلینیکها یکی از تراژیکترین جنبههای جنگ است. در جنگ یمن، سازمان پزشکان بدون مرز گزارش داد که بیش از ۶۰ درصد مراکز درمانی این کشور در اثر حملات هوایی تخریب شده یا از کار افتادهاند. این تخریبها نهتنها دسترسی به خدمات درمانی را محدود میکند، بلکه جان کادر درمان را نیز به خطر میاندازد.
۳. فشار روانی بر کادر درمان
پزشکان و پرستاران در مناطق جنگی با استرس شدید، اضطراب و حتی اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) مواجه هستند. در جنگ جهانی اول، پدیدهای به نام «موجگرفتگی» (Shell Shock) شناسایی شد که امروزه بهعنوان PTSD شناخته میشود. این اختلال روانی در میان کادر درمان نیز شایع است، بهویژه زمانی که آنها شاهد مرگومیر گسترده یا آسیب به غیرنظامیان هستند.
در بیمارستان محک تهران، طی جنگ ۱۲ روزه، روانشناسان بهصورت ۲۴ ساعته برای حمایت از کودکان مبتلا به سرطان و خانوادههایشان حضور داشتند تا اثرات روانی جنگ را کاهش دهند. این اقدام نشاندهنده اهمیت توجه به سلامت روان کادر درمان و بیماران است.
۴. محدودیتهای لجستیکی
جابجایی بیماران، انتقال تجهیزات و حتی تأمین نیروی انسانی در مناطق جنگی با مشکلات لجستیکی فراوانی همراه است. در جنگ اوکراین، بسیاری از بیمارستانها به دلیل قطع راههای ارتباطی قادر به دریافت کمکهای خارجی نبودند. این موضوع باعث شد که پزشکان به روشهای خلاقانهای مانند استفاده از پهپادها برای انتقال دارو روی آورند.
استراتژیهای بقا و مقاومت کادر درمان
۱. انعطافپذیری و خلاقیت در مدیریت منابع
پزشکان در مناطق جنگی اغلب با استفاده از منابع محدود، راهحلهای خلاقانهای ارائه میدهند. در جنگ ۸ ساله ایران و عراق، پزشکان ایرانی با کمبود تجهیزات مواجه بودند، اما با استفاده از روشهای ابتکاری مانند بازیافت ابزارهای جراحی یا استفاده از مواد محلی برای بانداژ، توانستند به درمان بیماران ادامه دهند.
در غزه، پزشکان از بطریهای پلاستیکی بهعنوان جایگزین کیسههای خون استفاده کردند و با حداقل امکانات، جراحیهای نجاتبخش انجام دادند. این نمونهها نشاندهنده توانایی کادر درمان در تطبیق با شرایط بحرانی است.
۲. همکاری با سازمانهای بینالمللی
۳. تمرکز بر سلامت روان
۴. استفاده از فناوریهای نوین
تجربههای واقعی از کشورهای جنگزده
۱. ایران:
جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در سال ۱۴۰۴، نظام سلامت ایران با چالشهای بیسابقهای مواجه شد. حملات گسترده به ۸۰ شهر و ۹۰ شهرستان، موجی از اضطراب و وحشت را در میان مردم ایجاد کرد. با این حال، بیمارستانها با لغو مرخصیهای کادر درمان و تشکیل تیمهای تخصصی سوانح، توانستند به بیش از ۱۰۶۴ عمل جراحی در این دوره دست یابند.
بیمارستان محک تهران نمونهای برجسته از انعطافپذیری بود. این بیمارستان با تمرکز بر سلامت روان کودکان مبتلا به سرطان، روانشناسان را بهصورت ۲۴ ساعته در بخشها مستقر کرد و فعالیتهای فرهنگی مانند بازیدرمانی را برای کاهش اضطراب بیماران اجرا نمود.
۲. سوریه:
جنگ داخلی و تخریب بیمارستانها در جنگ داخلی سوریه، بسیاری از بیمارستانها هدف حملات مستقیم قرار گرفتند. با این حال، پزشکان سوری با همکاری سازمانهای بینالمللی مانند پزشکان بدون مرز، بیمارستانهای زیرزمینی و سیار راهاندازی کردند. این بیمارستانها با حداقل امکانات، به درمان مجروحان ادامه دادند و حتی در شرایط بمباران، خدمات جراحی ارائه کردند.
۳. اوکراین:
جنگ با روسی هدر جنگ اوکراین، پزشکان با استفاده از فناوریهای نوین و همکاری با سازمانهای بینالمللی، توانستند خدمات درمانی را حفظ کنند. بیمارستانهای صحرایی و کلینیکهای سیار در مناطق نزدیک به خط مقدم، نقش مهمی در نجات جان مجروحان ایفا کردند. همچنین، استفاده از تلهمدیسین به پزشکان اجازه داد تا با متخصصان جهانی مشورت کنند و درمانهای پیچیدهای را انجام دهند.
۴. یمن:
بحران انسانی و نظام سلامت در یمن، تخریب بیش از ۶۰ درصد مراکز درمانی، نظام سلامت را به مرز فروپاشی کشاند. با این حال، پزشکان یمنی با حمایت سازمانهای بینالمللی و استفاده از بیمارستانهای سیار، توانستند به درمان بیماران ادامه دهند. در برخی موارد، پزشکان از مواد محلی برای ساخت ابزارهای پزشکی استفاده کردند و با حداقل امکانات، جان هزاران نفر را نجات دادند.
نقش آموزش و آمادگی در تابآوری نظام سلامت
یکی از عوامل کلیدی در دوام آوردن پزشکان و کلینیکها در مناطق جنگی، آموزش و آمادگی پیش از بحران است. در ایران، تجربه جنگ ۸ ساله با عراق به نظام سلامت درسهای ارزشمندی آموخت. این تجربهها به ایجاد پروتکلهای مدیریت بحران و آموزش کادر درمان برای شرایط جنگی منجر شد.
در بسیاری از کشورهای جنگزده، آموزشهای تخصصی برای مدیریت بحرانهای بهداشتی ارائه میشود. این آموزشها شامل موارد زیر است:
مدیریت تروما: آموزش جراحیهای سریع و درمانهای اورژانسی در شرایط کمبود منابع.
مدیریت بحران روانی: آموزش تکنیکهای مشاوره و حمایت روانی برای بیماران و کادر درمان.
لجستیک در شرایط جنگی: آموزش نحوه جابجایی بیماران و تجهیزات در شرایط ناامن.
درسهایی برای آینده
- تقویت زیرساختهای مقاوم: بیمارستانها باید بهگونهای طراحی شوند که در برابر حملات مقاوم باشند.
- تأمین منابع پایدار: ایجاد ذخایر استراتژیک دارو و تجهیزات پزشکی برای شرایط بحرانی ضروری است.
- حمایت از کادر درمان: ارائه حمایتهای روانی و مالی به پزشکان و پرستاران برای حفظ انگیزه آنها حیاتی است.
- همکاری بینالمللی: تقویت همکاری با سازمانهای جهانی میتواند به جبران کمبود منابع کمک کند.
